MAKE AGAMEMNON GREAT AGAIN! Hypermasculiniteit bij Agamemnon en Donald Trump

— Deze blogpost werd geschreven door Sofie Baekelandt, EduMa student, voor het vak Bijzondere Vraagstukken: Oudgriekse Letterkunde. De opinies en argumenten in deze blogpost zijn die van de student en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs het officiële beleid of standpunt van de Afdeling Grieks. Voorbeelden van analyse uitgevoerd in deze blogpost zijn slechts voorbeelden.

 

Woensdag 4 november. Vandaag is het zover: de Verenigde Staten zijn aan het kiezen wie hun land de komende vier jaar zal besturen. Of, anders gezegd: ze beslissen wie voor vier jaar de machtigste man ter wereld zal worden. Zal Biden het roer in Amerika radicaal omgooien of kan Trump zichzelf opvolgen als president?

 

duBus, F. (2020, 20 augustus). Sleepy Joe tegen Trump the Dumb. [Illustratie]. Geraadpleegd van http://www.presscartoon.com/nl/contests/0/1/15471/2

Net zoals bij de vorige presidentsverkiezingen in 2016 maakt Trump deze keer maar al te graag gebruik van het medium Twitter om zijn presidentscampagne te voeren. Afgelopen dagen en weken stapelden de tweets op Trumps account (@realDonaldTrump) zich op in de aanloop naar de presidentsverkiezingen. Ik heb de voorbije week zijn profiel nauwlettend in de gaten gehouden – tot een week geleden had ik zelf nog niet eens een Twitteraccount! – en ik moet eerlijk toegeven, het was een kostelijk maar ook ongemakkelijk vermaak.

Trump, D.J. (2020, 1 november). [Tweet]. Geraadpleegd van https://twitter.com/realDonaldTrump.

Een voorbeeld van zo’n ‘typische’ tweet van Trump: Biden wordt geassocieerd met ‘het uitschot van de maatschappij’, terwijl Trump zelf dé voortreffelijke presidentskandidaat is die de belangen van alle hardwerkende Amerikanen behartigt. Zijn tactiek is duidelijk: zijn eigen dominantie over Biden uitdrukken door zichzelf met de niet-criminele of rebellerende lagen van de bevolking te associëren.

 

Trump: de Agamemnon van 2020

Maar Trump is zeker niet de enige die zich zo profileert, en hij deed me dan ook sterk denken aan een andere machtige leider, die van het Griekse leger in de Trojaanse Oorlog, Agamemnon. Je vraagt je nu wellicht af wat een mythische legeraanvoerder in godsnaam te maken heeft met Donald Trump? Misschien meer dan je op het eerste gezicht zou denken. Laten we daarom even terugkeren in de tijd om te kijken wat voor een man Agamemnon precies was.

In de Ilias wordt ingezoomd op het tiende jaar van de oorlog tussen de Grieken en de Trojanen, maar tegelijkertijd besteedt Homeros ook veel aandacht aan de karaktertekening van bepaalde mythische personages. Agamemnon komt daarin naar voren als een hypermannelijke bevelhebber wiens gedrag niet steeds wordt getolereerd door zijn mannen. Wat is deze hypermasculiniteit? Laten we daarvoor eens kijken naar de woorden die Agamemnon tegen zijn beste krijger, Achilles, zegt tijdens hun vurige ruzie (Il.1.185-187): Jij moet goed beseffen hoezeer ik jou hier overtref in macht. Dat ook een ander er terug voor deinst zich mijns gelijke te verklaren en zich openlijk met mij gelijk te stellen”.[1]

Agamemnon profileert zich hier als dé autoritaire man met alle macht: híj staat aan de top van het Griekse leger, en iedereen moet en zal hem gehoorzamen. Zijn zucht naar macht, autoriteit, dominantie en sociale status zijn karaktertrekken die Agamemnon voor mij als hypermannelijk typeren. Daardoor incarneert hij een soort extreme vorm van masculiniteit, die stand houdt ondanks veel kritiek. Achilles is in de Ilias misschien wel de rebel ‘par excellence’ tegen Agamemnons gezag, maar ook Odysseus (Il.2.185-187), Diomedes (Il.9.31-49) en zelfs Thersites (Il.2.224-242), de lelijkste van alle Grieken, laten heel duidelijk horen wat ze van hun leider vinden: “Een leider die de zonen der Achaiërs in rampen stort: dat hoort niet.” (Thersites tegen Agamemnon, Il.2.233-234)

 

Rubens, P.P. (1630-1635). De toorn van Achilles. [Schilderij]. Geraadpleegd op 1 november 2020, van https://www.boijmans.nl/en/collection/artworks/2761/the-wrath-of-achilles.

Zwakheid van de leider

Dat het verzet tegen het gedrag van een leider nog steeds brandend actueel is, zien we aan de hevige weerstand die Trump nog steeds ondervindt. Wat hier interessant aan is, is dat het ons iets meer vertelt over die leider zelf en hoe hij zich profileert ten opzichte van zijn burgers of manschappen. Ik denk dat net daar het schoentje knelt bij Agamemnon: hij bevindt zich in een mannelijk gecodeerde (Manne 2018, 113), heroïsche context van roem (in het Oudgrieks kleos), die vergaard wordt op basis van succes in de oorlog, waar de minste vorm van lafheid scheef wordt bekeken. Eigenlijk kan hij het zich niet veroorloven, vanuit zijn positie als leider van het Griekse leger, om zijn zwakheid openlijk te tonen. Het hoeft ons dus niet te verbazen dat Diomedes fel tekeergaat tegen Agamemnon wanneer hij voorstelt om naar huis te gaan, omdat Troje nooit zal kunnen worden ingenomen (Il.9.13-49).

Momenten van zwakheid van de leider zijn uiteraard heel interessant om onder de loep te nemen, omdat ze ingaan tegen de heersende norm van mannelijk gecodeerd gedrag. Ze zijn als het ware ‘queer’ momenten in het gedrag van Agamemnon, momenten die de normativiteit binnen de tekst verstoren. Maar hiervoor moeten we natuurlijk eerst weten wat die norm precies is. Welke vorm van mannelijkheid werd m.a.w. als de norm gezien in deze heroïsche context?

 

Normatieve masculiniteit

Misschien moeten we, zoals Celsiana Warwick[2] doet, hiervoor best kijken naar het tegenovergestelde, wat niet-normatief is. Zij ziet normatieve masculiniteit in deze context dan ook als een constructie die zich in regelrechte oppositie met vrouwen en kinderen stelt (2019, 5). Op vlak van oorlog is er een heel duidelijke scheiding tussen mannelijke en vrouwelijke activiteiten. Dapperheid, kracht en roem zijn aan de orde bij een échte man; passiviteit, lafheid en overdadige aandacht voor schoonheid, dragen bij aan verwijfdheid (effeminacy). Wanneer mannen zich niet volgens dit patroon gedragen, wordt er dan ook scherpe kritiek gegeven, zoals Agamemnon doet bij zijn eigen troepen: “O schande, Danaërs, schandalig, lafaards met de schone schijn!” (Il.8.228)

Agamemnon verwijt zijn troepen lafheid in de strijd en maakt heel duidelijk de link met verwijfdheid en overbodige aandacht voor het uiterlijk. Een typisch voorbeeld van ‘beauty-as-cause-for-rebuke’ volgens Christopher Ransom[3] (2011, 41), die het vrouwelijke ook ziet als ‘de ander’ waartegen de normatieve masculiniteit kan worden gedefinieerd.

 

Masculiniteit ondermijnen en versterken

Masculiniteit ontwikkelt zich dus nooit in een vacuüm en heeft altijd een tegenpool nodig waartegen het zich kan definiëren. Agamemnon en Trump doen dit misschien op een andere manier, maar het doel blijft in beide gevallen hetzelfde: door de ander als zwakker voor te stellen, ondermijn je hun mannelijkheid én versterk je tegelijkertijd je eigen mannelijkheid. En, hoe agressief ik die techniek ook vind, Trump is en blijft hier een meester in en veel Amerikanen volgen hem net daarom. Trump profileert zich als hypermannelijk en plaatst zich daarmee, bewust of onbewust, in de lijn van Agamemnon. Dus misschien kunnen we zijn #MAGA-slogan niet alleen lezen als ‘Make America Great again’, maar ook als ‘Make Agamemnon Great Again’! Voor het effect hiervan op de uitkomst van de verkiezingen is het nog even wachten – of niet, als je Trump zelf mag geloven.

 

[1] Alle vertalingen zijn ontleend aan: Lateur (2010), Ilias: wrok in Troje. Amsterdam: Athenaeum-Polak en Van Gennep.

[2] Warwick, C. (2019). The Maternal Warrior: Gender and Kleos in the Iliad. American Journal of Philology 140(1), 1-28.

[3] Ransom, C. (2011). Aspects of effeminacy and masculinity in the Iliad. Antichton 45, 35-57.